Με τη μαντινάδα πολλές φορές στο γλέντι εδίδετο ένα μήνυμα. Ήτανε σε ένα βαθμό Μ.Μ Ε. σε ότι αφορούσε την παρέα, μα κάποιες φορές και για ευρύτερα μηνύματα τότε που δεν ήτανε ούτε ραδιόφωνα και τηλεοράσεις μα ούτε διάβαζε ο κόσμος συχνά εφημερίδες ειδικά στην ύπαιθρο. Περισσότερο με το τραγούδι και ειδικά με το ριζίτικο, εστέλνοντο μηνύματα, εδίδοντο οδηγίες, εγράφετο ιστορία, μα και μια κατηγορία (τα λεγάμενα αλληγορικά) ήτανε επί τούτου κατασκευασμένα για να τονώνουνε το ηθικό και την ελπίδα του σκλαβωμένου γένους και περιείχανε στοιχεία για να καταλάβει ο αποδέχτης, μα και άλλα στοιχεία για να παραπλανήσουνε τον ανεπιθύμητο ακροατή, γιατί οι Τούρκοι συχνά εισχωρούσανε ακάλεστοι στις παρέες των Χριστιανών. Παραθέτω εδώ μερικά όπως μου τα εξήγησαν τότε που ζούσανε, ο Ανδρέας Μπολιώτης, δικηγόρος, ο Ανδρέας Ζερβός, δικηγόρος, ο Παναγιώτης Κλάδος αυτοκινητηστής μα και ο υπεργηρος τότε Μανούσος Καγιαυτάκης. Νομίζω ότι τα αλληγορικά τραγούδια αξίζουνε επισταμένη μελέτη και δεν είδα εγώ να τους δώσει κανείς προσοχή, μέχρι σήμερο.
Χριστέ και να ξεδήλιαινε τ’ όνειρο απού ‘δά απόψε
Το μπέλο μου είδα κυνηγό, τον άντρα μου είδα αγρίμι
Χριστέ και να το σκότωνεν ο κυνηγός τ’ αγρίμι
Να πάρω απού το αίμα του να βάψω τα μαλλιά μου
να φάω απού το σκώτι ν-του να γιάνει το δικό μου.
Ο λαϊκός ποιητής εδώ μας παρομοιάζει την Κρήτη σα μια κοπελιά που την έχει κάποιος βιαίως γυναίκα του (η Τουρκία) ενώ αυτή άλλον αγαπά (την Ελλάδα). Χριστέ και να σκότωνε ο “κυνηγός ( η Ελλάδα) το “αγρίμι” (την Τουρκία). Τόσο καθαρά ζωγραφίζεται το θανάσιμο μίσος.
Σε ψηλό βουνό, σε ριζιμιό χαράκι
κάθετεν αητός βρεμένος χιονισμένος
και παρακαλείτον ήλιο ν’ ανατείλει
“Ήλιε ανάτειλε, ήλιε λάψε και δώσε
Για να λυώσουνε χιόνια απού τα φτερά μου
Και τα κρούσταλλα απού τ’ ακράνυχά μου.
Στο τραγούδι αυτό καλεί την λευτεριά ο λαϊκός ποιητής μα την αποκαλεί “ήλιο” και όταν λέει χιόνια στα φτερά και κρούσταλλα στ’ ακράνυχα εννοεί τα αβάσταχτα βάσανα της σκλαβιάς.
Αγρίμια κι αγριμάκια μου, λάφια μου μερωμένα
πέστε μου πού ν’ οι τόποι σας και πού ν’ τα χειμαδιά σας
Γρεμνά ‘νιε εμάς οι τόποι μας λέσκες τα χειμαδιά μας
Τα σπηλιαράκια του βουνού τα πατριγονικά μας.
Το τραγουδάκι αυτό ζωγραφίζει καραθά τους χαϊνηδες.
Αητέ που κάθεσε ψηλά στ’ όρος το χιονισμένο
Τρώεις το δρόσος του χιονιού, πίνεις νερό κατάκρυο
Λαγό κι αν πιόσεις γεύγεσαι, περδίκι και δειπνάς το
Φιλείς και κόρην όμορφη.
Όπως έχουνε σήμερα τα πράματα, υπάρχουνε ίδιες προϋποθέσεις για να απολαμβάνει κανείς τα αγαθά της ζωής σε όλη την επικράτεια. Επί τουρκοκρατίας όμως, μόνο όσοι ζούσανε μακρυά από την ύπαρξη των Τούρκων, απολαμβάνανε τα αγαθά, έστω μιας εύθραστης και αγχώδους ελευτερίας. “Τρώγανε το δρόσος του χιονιού, λαγό κι αν πιάνανε τον γεύγουνταν” (απολαμβάνανε τους κόπους τους). Και όταν λέει “φιλείς και κόρην όμορφη” εννοεί ότι αναπνέεις ελεύθερο αέρα, απολαμβάνεις τα αγαθά της ελευθερίας.
Αητός πέρδικαν έπιασε κετές την αναρώτα
Ύΐέ μου να ζήσεις πέρδικα που χτίζεις τη φωλιά σου;
και πού γεννάς τ’ αβγά σου και βγάνεις τα πουλιά σου;
Αλαφροπιάσεμε αητέ και θα σου μολοήσω
Θωρείς εκείνο το βουνό, το πέρα το παρέκει;
Και το πιλιά παρέκει; Εκειά στη ρίζα του βουνού
σ’ ένα χοντρό χαράκι, είναι ένα θυμαράκι.
Στη ρίζα του θυμαρακιού την είχα τη φωλιά μου
κι εγέννησα τ’ αβγά μου, κι έβγαλα τα πουλιά μου
Μα εξεπουλιάσαν τα πουλιά κι εξεπετάξαν κιόλας.
Εδώ δίνεται το μήνυμα, ότι αν κάποτε υποστεί κανείς μεγάλη πίεση θα πρέπει να δίνει μπερδεμένες πληροφορίες και πάντως μη αξιοποιήσημες.
Προβάλλετε φωνιάξετε στσοι Λάκκους και στ’ Ορθούνι
νά ‘ρθουν του Λάμπαθεν οι γιοι και του Μπιμποσταμάτη
κι ένα λαγόν ετόπωσα να των των ορμινέψω
Μα μη χαντούν πως ειν’ λαγός να πρεμαζώνου σκύλους
Είναι θεριό τρικέφαλο κι έχει τριπλές τσι κεφαλές
και δυο σειρές αντόδια.
Μήνυμα ότι εφάνηκε μεγάλη εχθρική δύναμη.
Εξώρισέ με η μοίρα μου σε δάση δασωμένα
Κάτω στη Μαύρη θάλασσα στον ώριο Καλαμιώνα
Εκειά απού διάουν τα θεριά, κ’ είνιε κατοικημένα
Κ’ είνιε τα φίδια μαλλιαρά τ’ αρκούδια φωλεμένα
κι έχουνε κεφαλές διπλές κι αμάθια δυο ζευγάρια.
Πολλοί Κρήτες επολεμήσανε εκτός Κρήτης και ειδικά στις παραδουνάβιες χώρες. Στις αρχές της Επανάστασης του 1821 σε μάχη που δώθηκε στο Γαλάτσι της Βλαχιάς έλαβαν μέρος πάνω από 150 Κρήτες, επικεφαλής των οποίων ήτανε ο Γεώργιος Δαιμονάκης από τον Καλλικράτη εκεί έπεσαν πολλοί τους, όπου μεταξύ των νεκρών ήτανε και ο αρχηγός τους Το παραπάνω τραγουδάκι περιγράφει αλληγορικά τις τραγικές στιγμές και τους κινδύνους που αντιμετωπίσανε εκεί.
Μάνα κι αν είσαι μάνα μου, κ’ είμαι κι εγώ παιδί σου
μπέψε μου τσοι σαΐτες μου, τσοι πλιά καλύτερές μου.
Για δε μπορώ, να κάμω αλλιώς κ’ ησυχασμό δεν έχω,
α, δε χτυπήσω το θεριό.
Είναι φανερό ότι το “θεριό” είναι ο κατακτητής. Είναι γνωστό ότι οι Κρητικοί στον “Κρητικό Πόλεμο” εχρησιμοποιούσανε τόξα και ακόμα σαν επεκράτησαν οι Τούρκοι, για αρκετά χρόνια. Μερικά αλληγορικά μπορεί να μην είχανε ορατό συγκεκριμένο θέμα, μα είχανε στόχο να διατηρούνε αναμμένη φλόγα. Γενικά τα ριζίτικα τραγούδια, ύστερα από επεμβάσεις και παρεμβάσεις τα βρίσκομε, σχεδόν όλα, με 2,3, και 4 παραλλαγές το καθένα. Εγώ έγραψα στο καθένα μια παραλλαγή, αυτήν που θεώρησα πιο καλή και πιο γνήσια. Πολλά ριζίτικα λέγονται με δυο σκοπούς. Πολλά άλλα λέγονται με άλλο σκοπό στα Σφακιά και με άλλο στην ορεινή Κυδωνιά.